Op donderdag 29 oktober was het Wetenschapsinformatienetwerk te gast in zaal De Schelp van het Vlaams Parlement, waar het paraparlementaire Instituut voor Samenleving en Technologie is gevestigd. De namiddag werd in goeie banen geleid door Lieven Scheire, gebeten door wetenschap en gekend van televisie, die naast zijn activiteiten met het komische collectief Neveneffecten ook al een wetenschapspopulariserende bijdrage aan De Laatste Show leverde.

Voorstelling Instituut Samenleving en Technologie

Robby Berloznik (pdf, 485 KB), directeur (pdf, 485 KB)van het Instituut (pdf, 516 KB)beet de spits af met een interessante presentatie over de rol van het IST en de verschillen en overeenkomsten tussen hun missie en doelstelling en die van wetenschapscommunicatoren. Het verschil, met andere woorden, tussen Technology Assessment en Wetenschapscommunicatie. De wisselwerking tussen samenleving, wetenschap en technologie zichtbaar maken door onafhankelijk onderzoek, publiek debat en glasheldere communicatie is zowat de missie van het IST, zo leerde ons de uiteenzetting van de directeur. Ook is er de belangrijke verschuiving van beschrijvend analytisch naar constructief en participatief, van product naar proces binnen de wereld van de TA (Technology Assessment). Van het schrijven van dikke rapporten naar het aangaan van engagement rond geïntegreerde communicatie, en het zoeken naar innovatieve vormen zoals technologiefestivals en burgerconventies.
Duidelijk werd dat belangrijke tendensen zowel onderzoeksinstellingen rond maatschappelijke participatie als het IST als wetenschapscommunicatoren aangaan: de verschuiving van transmissie naar transactie, van top down informatie naar dialoog, van public understanding naar public engagement. Dit alles sluit ook aan bij het "Science in Society" concept, zoals het ook in het Kaderprogramma van Europa wordt gehanteerd, en internationaal ook zijn weerslag heeft in het Global Science Forum, dat de aandacht versterkt voor een verbeterde dialoog tussen maatschappij en wetenschap. Om af te sluiten vertelde Robby ons wat er zoal op stapel staat. Ga zelf een kijkje nemen op www.samenlevingentechnologie.be, als je wil weten wat E-dinges precies is. De presentatie van Robby Berloznik vindt u terug onderaan dit bericht.

Wetenschapscommunicatie vanuit het standpunt van een wetenschapsfilosoof

Na een koffiepauze waarin we de gelegenheid kregen om een praatje te maken met andere geïnteresseerden konden we luisteren naar de interessante, geestige en bij momenten niet eenvoudige lezing van prof. dr. Jean-Paul Van Bendegem over wetenschapscommunicatie vanuit het standpunt van de wetenschapsfilosoof. Maar hij heeft ons verwittigd van bij het begin dat het niet eenvoudig zou zijn. Na een korte inleiding over de geschiedenis van de wetenschapsfilosofie, waarin de professor o.a. het onderscheid maakt tussen wetenschapsfilosofie vertrekkend vanuit de analystische benadering, voornamelijk het logisch empirisme, en de systematische benadering, gekoppeld aan een bepaalde tak van de wetenschap, wordt opgemerkt dat filosofie over natuurkunde en wiskunde veel ouder is - soms zelfs niet te onderscheiden van elkaar - dan pakweg filosofie van de scheikunde of de biologie. Filosofie van de humane wetenschappen heeft wortels in andere tradities zoals bvb de fenomenologie.

Daarna werd het echt ingewikkeld, maar we onthouden dat je vanuit elke wetenschap een andere wetenschap kunt benaderen. Wetenschapssociologie. Wetenschapspsychologie, .. .

Vanuit het standpunt van de wetenschapsfilosoof werpt Van Bendegem een aantal vragen op, die hopelijk als inspiratie voor het debat (of komende debatten?) kunnen dienen. Wat dient gecommuniceerd te worden? Wanneer dient er gecommuniceerd te worden? Door wie? Aan wie? Met wie? Hoe? Een vraag als "wat dient gecommuniceerd te worden?" lijkt triviaal maar is het niet. Wetenschappelijke eindresultaten? Technologische resultaten? Wetenschappelijke investeringen? Maatschappelijke relevantie van bepaalde projecten? Ethische implicaties van de wetenschap?
Voor de volledige lijst van vragen door de professor opgeworpen verwijzen we naar zijn presentatie die onderaan dit bericht terug te vinden is.

Conclusie van zijn discours is dat wetenschap niet langer een zelfregulerende machine is, en dat maatschappelijke sturing dus noodzakelijk is, en de facto gebeurt. En daartoe is communicatie uiteraard absoluut noodzakelijk. Tot slot krijgen we nog drie bijkomende vragen van de filosoof (die opmerkt dat het stellen van vragen zijn voorrecht is, en dat hij zeer blij was als wetenschapsfilosoof op het evenement te zijn uitgenodigd). Is wetenschapscommunicatie een wetenschap? En zo ja, is het een exacte wetenschap of een humane wetenschap? En als het geen wetenschap is, wat is het dan wel?

Paneldebat

Tijdens het paneldebat met als deelnemers dhr. Robby Berloznik (IST), dhr. Sus Dams (Natuur en Wetenschap vzw), dr. Jo Decuyper (RVO-society), dr. Jan Van Looy (MICT), prof. dr. Geert Van Paemel (KULeuven), mevr. Sooike Stoops (VIB), en prof. dr. Jean Paul Van Bendegem (Centrum voor Logica en Wetenschapsfilosofie, VUB) werd nader ingegaan op westies en discussies rond de praktijk van de wetenschapscommunicatie hier en nu in Vlaandereren. Zonder te pretenderen exhaustief te zijn, en met het risico bepaalde interesante en belangrijke uitspraken van de panelleden over het hoofd te zien, weerhielden we volgende discussiestellingen:

• Met betrekking tot het spanningsveld rond wetenschapscommunicatie als noodzaak voor het democratisch proces, het verlichtingsideaal versus de economische finaliteit met als belangrijke doelstelling het verhogen van de instroom in wetenschappelijke en technische richtingen, zijn een aantal mensen van mening dat wetenschapscommunicatie helemaal niét de aangewezen weg is om die instroom te verhogen. Er wordt bovendien opgemerkt dat het klaarblijkelijk niet werkt. In de Verenigde Staten zijn beide dingen losgekoppeld. Stof voor discussie!

• Bepaalde mensen uit het veld verklaren dat de zogenaamde dalende interesse van jongeren in wetenschap en technologie een kwestie van perceptie is, en dat ze integendeel niet aan de vraag kunnen voldoen. Gaat het wel zo slecht met "jongeren en wetenschap" als wordt beweerd?

• Ook humane wetenschappen zijn wetenschappen, en ook hier is goede wetenschapscommunicatie van groot belang. Maar dit gebeurt op een andere manier, en veel frequenter, wat niet wel zeggen grondiger, door de rol van de media. Prof. Van Bendegem merkt in dat verband trouwens op dat alle wetenschappen humane wetenschappen zijn, ofwel dat alle wetenschappen inhumaan zijn...

• De pers speelt een belangrijke rol, maar brengt wetenschap soms in een vreemd daglicht, door onvolledige of al te sensationele weergave van onderzoeksresultaten.

• Over heel veel zaken is er controverse, de zogenaamde leek begrijpt het niet altijd dat wetenschappers het met elkaar vaak oneens zijn. Wanneer dit maatschappelijke implicaties heeft, wordt door beide kampen met experts geschermd die het tegenovergestelde beweren. De leek kan echter wel zonder zelf expert te zijn de kwaliteit van argumenten leren afwegen. Dit leren argumenten kritisch afwegen zou moeten worden geleerd in het onderwijs, en gebeurt nu te weinig. Ook als tegengewicht tegen de pseudowetenschappen en het creationisme kan een kritisch afwegen van argumenten een stap voorwaarts zijn. Van belang hierbij is ook het leren omgaan met logica en statistiek (cfr het drogargument van de opa die drie pakken blauwe gauloise rookt en 96 jaar wordt).

• Onderwijs zou meer moeten stimuleren door actievere participatie, ervaring van het wetenschappelijk proces.

• Een deel van het veld pleit voor professionalisering van het beroep van wetenschapscommunicator.

• Wetenschapscommunicatie moet vraaggestuurd zijn. Sommigen gaan een stapje verder, en gaan los van de academische vrijheid nadenken over het sturen van de richting van wetenschappelijk onderzoek door een mondige burger. Wetenschapscommunicatie is slechts communicatie als het in twee richtingen gebeurt.

• Wetenschapscommunicatie mag geen acceptatiepolitiek worden, dient niet om mensen bepaalde ontwikkelingen of maatschappelijke implicaties te doen aanvaarden.

• Gaming is een medium om mensen inzicht te laten krijgen in complexe systemen met verschillende variabelen, bvb. bepaalde technologieën, wetenschappelijke of maatschappelijke processen, etc. Door die variabelen in het spel te manipuleren kunnen mensen ervaren welke effecten die hebben.

Misschien kunnen één of meer vragen in dit eerste panelgesprek onderwerp zijn van een volgend debat? Wat is uw mening? Vul het evaluatieformulier    (doc, 140 KB) in, of contacteer ons gerust per mail (liselotte.devos@ewi.vlaanderen.be; Bart.dumolyn@ewi.vlaanderen.be) voor vragen, suggesties en opmerkingen.

We wachten de resultaten van de evaluatie af om te concluderen of u het een interessante namiddag vond, maar wij waren in elk geval tevreden met uw opkomst, interesse en medewerking.

Het WIN-team

Bart en Liselotte

Presentatie IST.pdf (pdf, 1.92 MB)

Presentatie Wetenschapscommunicatie vanuit het standpunt van een wetenschapsfilosoof.pdf (pdf, 335 KB)